vendredi 23 mai 2008

Tabaratt si Lalman : Anida-kem a tira ?

Anebdu n useggas-a 2006 rezfeɣ ɣer tmurt-nneɣ Tamazɣa tazwawt. Mmeslayeɣ d waṭas n tarwa n tmurt-iw, ẓriɣ ayen yesnecraḥen ulawen, maca ẓriɣ daɣen ayen yesluɣayen ulawen.

Ayen yesnecraḥen ulawen

Ilemẓiyen-nneɣ

Tamurt-nneɣ teččur d ilemẓiyen d tlemẓiyin yernu aṭas deg-sen ɣran, fehmen. Ameslay yid-sen yesǧuǧǧug ulawen. Ilemẓiyen-a d tigejda ɣef ara tbedd tmurt-nneɣ azekka. Amur ameqqran deg-sen yeẓra, yessefk ad yeqdec ɣef tmurt-is. Ilemẓiyen-a ẓran imawlan-nsen ttwazerrgen, xeddmen seg wasmi i d kkren seddaw n wekmandi n yibeṛṛaniyen di tmurt-nsen. Ilemẓiyen-a zemren kra n wass ad kmandin nutni di tmurt-nsen, a tt-sseddun s tsertit-nsen. Dacu kan yessefk ad sen-yefk yiwen tura afus i waken tazmart-nsen d tmusni-nsen ad afent abrid i tikli ɣer sdat.

Yad icerwen tidi ɣef tlelli

Azaglu yersen fell-aɣ seg wasmi i tefra lgirra n 1954-1962 atan tura yekcem-it rekku. Annect-a yeḍra acku aṭas n yirgazen d tlawin i icerwen tidi-nsen ɣef tlelli i tarwa n tmurt-nsen. Kecmen leḥbus, ttwaregmen, qqimen i usemmiḍ, rgagin seg tugdi seg yad ur nessin d acu i d azref n umdan. Aṭas deg yirgazen-a d tilawin-a mazal ar ass-a ur brin ara i “ṭṭbel deg waman”. Ihi nessaram-asen tazmart ad teɣzi n tmeddurt. Ismawen-nsen yessefk ad qqimen nesxen deg wallaɣen-nneɣ. Ur yessefk ara a nettu azal-nsen, ma yella ccḍen-d kra n wass deg wawal neɣ xedmen kra niḍen i nufa ur yelhi. Dacu kan nessaram daɣen ur tettun ara nutni s yiman-nsen taluft n ucraw n tidi ɣef tlelli-nneɣ, ɣas ma rwan neɣ ṭtfen imeḍqan n tsertit neɣ n wayen niḍen.

Ayen yesluɣayen ulawen
Imenɣi gar-aneɣ

I wakken ad tkemmel tikli ɣer sdat, ad tseggem tmurt-nneɣ, ad nessiweḍd kra n wass ad nili am nekni am yiɣerfan niḍen, yessefk ad yili yimenɣi gar-aneɣ. Dacu kan imenɣi gar-aneɣ i yellan tura ur yessefk ara ad yezger tilisa.

Akken neẓra, llan kra n warraw n tmurt-nneɣ, ma yennuɣ d gma-s neɣ d mmi-s n tmurt-is, ad yeqqim akken alamma tenger tmeddurt. Deg waṭas n tmura nniḍen mačči akka i teddunt tlufa. Medden mi ara nnaɣen ɣef kra, ttuɣalen ttmeslayen ɣef taluft-nni almma tefra. Nekni ɣur-neɣ tikwal ad nnaɣen sin, nutni s yiman-nsen ur ẓerren ara acuɣer. Yezmer yiwen ad tt-yesker gar-asen i wakken kan a ten-yebḍu. Nutni yiwen ur yettnadi ad yemmeslay d wayeḍ. Ad as-yini kan yiwen i wayeḍ : “Atan yenna-d yiwen aya d waya fell-ak”, ad terwi. Annect-a neẓra-t iḍerru gar waṭas n yergazen-nneɣ isertiten. Akken tebɣu teḍra twaɣit di tmurt-nsen, ɣas terwi ɣef tarwa n tmurt-nsen (amedya: tafsut taberkant 2001/2) ur ttemlilen ara ger-asen i wakken ahat ad afen tifrat i twaɣit-nsen. Di tmura nniḍen mara ad taweḍ taluft ɣef wayen yesdukklen akk tamurt, neɣ ayen i zemren ad yefk rriba i tmurt, dɣa ad ttun akk imenɣi-nsen, ad myuṭṭafen afus deg ufus.

Imenɣi gar-aneɣ ur yessefkt ara ad yili d imenɣi s “nnif n twaɣit” i yessegririben imdanen ɣer yiɣẓer. Imenɣi gar-aneɣ ur yessefk ara aɣ-yesettu ayen i aɣ-isdukkeln. Agerruj-a n tdukkli yessefk a t-neḥrez akken tebɣu tella ssebba n wunuɣ gar-aneɣ.

Acuɣer ur as-nettak ara i tutlayt-nneɣ azal i tuklal ?

Tura anabaḍ ur aɣ-yekkis ara ad naru s tutlayt-nneɣ, ɣas ur aɣ d-yefki ara afus akken yessefk i wakken ad tili tezwawt-nneɣ d tutlayt n twuri di tmurt-nneɣ. Asmi ara tili tutlayt-nneɣ d tutlayt taweryant (tunṣibt), ass-nni aṭas deg-neɣ ara tt-ilemden, i wakken ad afen imeḍqan n twuri. Maca ma yella ur nessaweḍ ara tura yakan i wannect-a, ur yessefk ara a nrebbex iɣallen. Yessef a neg ayen nezmer nekni s yiman-nneɣ.

Di tmurt-nneɣ llant waṭas n tmeɣriwin. Amedya: “Tameɣra n yisura s tmaziɣt”, “tameɣra n tbexsisin”, tameɣra n waya d waya. Annect-a dayen yelhan aṭas. Maca ur ssineɣ ara ma tella kra n tmeɣra n walmud n tira s tutlayt-nneɣ. Timeɣriwin n tira s tezwawt yessefk ad lint i yimeẓẓyanen, ad ilint i yimeqqranen. Yezmer yiwen ad yesker timsizliyin n tira s tezwawt. Asmekti n tefsut tamaziɣt n 1980 d tefsut taberkant n 2001 yessefk ad tilint daɣen d timeɣriwin n tira s tezwawt. Ur yessefk ara ad ilint kan d timeɣriwin n usuɣu ɣef tmaziɣt. Yessefk ad yexdem yiwen ayen yezmer i wakken medden ɣur-neɣ ad sɛun lbenna deg tira s tutlayt-nsen. Ɣur-neɣ mi ara ad mlilen medden ad sbedden kra n temlilit neɣ ad ɛerḍen ad frun kra n taluft, yiwen ur d-yessufuɣ imru (astilu) neɣ iccer n lkaɣeḍ. Taluft-a n tira s tutlayt-nneɣ yessefk ad nebges tura yakan ɣur-s. Acku war tira ur nzemmer ara a nefru tilufa-nneɣ. Tura tilufa n tmeddurt mačči dayen fessusen a tent-yefru yiwen war tira, mačči am zik-nni.

Idlisen i yellan s tezwawt ur ttnuzun ara akken yessefk. Yad i ten-d yessufuɣen cerwen tidi fella-sen, yernu aṭas n yidlisen-a teffɣen di ddemma-nsen. Ttazzalen seg tqernit ɣer tayeḍ i wakken ad ssenzen ayen i d-suffɣen, yernu s lexṣara.

Di tudrin-nneɣ llan imusnawen, llant tmusnawin, imedyazen, timedyazin. Dacu kan tamusni-nsen tettɣamay tekres deg wallaɣen-nsen, neɣ yettawi-tt waḍu, acku ulac win ara sen-yefken afus, i wakken ad suffɣen tamusnu-nsen ɣef yiccer n lkaɣeḍ.

Tamusni i yellan di tudrin-nneɣ d agerruj. Dacu kan ad yemmet kan yiwen ad yawi tamusni yid-s. Ihi ineggura ur ttafen ara ixef neɣ abrid n wayen i gan imezwura. Dɣa ɣef akka i nteddu kan deffir n yiɣerfan niḍen. Amedya : Di taddart-nneɣ yella yiwen ibennu tisyar n waman. Yemmut kan yiwen ur yeẓri tura amek ara yebnu tasirt n waman.

Aṭas n tlawin di tudrin-nneɣ ɣur-sent isefra d taktiwin niḍen. Aṭas deg-sent lemmer snent ad arunt, ad suffɣent aṭas n tmusni-nsent. Amedya: Ma yella nneḥcament neɣ ugadent ad inint ayen bɣant s uqemmuc, ad arunt annect-a s kra n yismawen nniḍen. Ihi ad nɣer ayen i bɣant ad t-id-inint. Yernu aṭas n tlufa yettneḥcam a tent id-yini yiwen ama d argaz, ama d tameṭṭut gar medden s uqemmuc, maca yezmer ad yaru fell-asent.

Aṭas n warraw n tmurt-nneɣ ttsuɣun deg yiḍ deg wass ɣef tmaziɣt, ma d nutni ur teddren ara s tmaziɣt. Ttmeslayen, ttarun s tefransist, ɣilen s wannect-a ara d tali tmaziɣt d asawen. Yernu imdanen-a zemren i tira n tmaziɣt ma bɣan. Kra deg-sen, a s-yini yiwen ala sin wawalen i yessnen s tmaziɣt. Mi ara ad ttmeslayen d tarwa n tmurt-nsen (mi ara ad ttaken tinawin (isaragen), ad bdun s wawal “azul”, ad kemmlen ameslay s tefransist. Di taggara ad inin “tanemmirt”. Attan tmaziɣt-nsen !

Da yessefk ad yini yiwen tidet i qqerḥen : Llan kra n yirgazen (tilawin) i nẓer amek i qeddcen ɣef tezwawt, am wakken yella kra ur nefri di twuri-nsen. Irgazen-a ttbinen-d am wakken ur cliɛen ara deg tira n tezwawt. Ttarran-tt kan ɣer tefranisit. Irgazen d tilawin-a nessaram awah ad inin tura yakan dacu i bɣan: Ma d tamaziɣt tazwawt neɣ d tafransist i yessefk ad tili d tutlayt n twuri di tmurt-nneɣ. Ma yella d tafransist i ẓran yessefk ad tili, ihi ad ɣ-d-inin dacu i d amḍiq n tezwawt? Yernu ad nefk awal i tarwa n tmurt-nneɣ, a nẓer dacu ara ad yini wamur ameqqran deg-s. Ma yella ad yebɣu tazwawt, neɣ tafransist, neɣ taɛrabt. Ima yella amur ameqqran deg-s yenna-d yebɣa taɛrabt ara yilin d tutlayt taweryant (tunsibt) mačči d tafransist amek ara nexdem?

Acuɣer i tt-nettara kan ɣer rregmat deg wiyiḍ d nekni nugi ad nẓer ayen neswaɣay s yiman-nneɣ. Acuɣer aṭas deg-neɣ ar assa ugin ad fken i tutlayt-nsen amḍiq i tuklal. Tikwal mi ara ad ttmeslayen kra n warraw n tmurt-nneɣ s tefransist am akken ɣilen d tazwawt i ttmeslayen, acku sseddayen-d kra n wawalen s tezwawt. Neẓra akk amḍiq n tefransist di tmetti-nneɣ meqqer. Neẓra nennum d tutlayt-a. Maca ma nebɣa ad nili d Izwawen yessefk ad tili tutlayt-nneɣ d tutlayt n twuri, n tmusni d wayen nniḍen. Iberraniyen ur zemmren ara ad aɣ-fehmen ma yella nettsuɣu ɣef tutlayt-nneɣ ma d nekni nettarra-t kan ɣer tefransist neɣ ɣer taɛrabt.

Ihi yessefk ad nuɣal ɣer tidet-nneɣ, a nedder s wudem-nneɣ. Akken i as-qqaren: “ddaw n ubrid, nnig n ubrid, taggara-s d abrid”.

Ihi tidet d tutlayt-nneɣ tamaziɣt tazwawt. Tikli ɣer yiswi-a yezmer ad yugzil, ma nuzzel tura yakan fell-as.

Ama yeɣra yiwen s tefransist ama s taɛrabt, tamaziɣt tazwawt tesdukkel-aɣ akk!

Di tmurt-nneɣ tella tefransist, tella taɛrabt, wa yeqqar s tefransist, wa s taɛrabt, wa ixeddem s tefransist wa s taɛrabt. Annect-a d amezruy n tmurt-nneɣ. Nezmer ma nebɣa a necrew akk tidi, ad ncemmer iɣallen-nneɣ ɣef tezwawt-nneɣ i wakken ad tuɣal kra n wass ad tessekcam aɣrum. Annect-a yezmer ad yesdukkel akk Izwawen, ama yeɣra yiwen s taɛrabt, ama s tefransist. Yernu ma nessaweḍ kra n wass ad tili tmaziɣt-nneɣ d tutlayt tamezwarut di tmurt-nneɣ, ur ntekkes tafransist ur ntekkes taɛrabt.

Amek i yezmer yiwen ad yefk kra n lbenna i tira s tezwawt ?

Akken i neẓra, ar tura yad yettarun, yeqqaren s tezwawt ur ugiten ara. Aṭas deg-sen ttkukrun ad ɣren neɣ ad arun s tezwawt.

A tent-a kra n tektiwin, amek yezmer yiwen ad yefk acemma afus i wakken ad yesɛu yiwen lbenna ad iɣer, ad yaru s tezwawt :

- yessefk yiwen ad yettraru tazwawt s yisekkilen imeqqranen,
- yessek ad yaru yiwen iḍrisen d imeẓẓyanen, neɣ ma yura yiwen aḍris aɣezfan, yessefk ad ig deg-s aṭas n yiḥricen d imeẓẓyanen, ad ig aṭas n tfutuyin (tugniwin). Ma yeẓra yiwen tafutut telha ad yebɣu ad yefhem dacu i yuran ddaw-as,

Ad yaru yiwen daɣen ɣef wayen fessusen am: tayri neɣ tiwuɣa i ḍerrun di tmurt-nneɣ neɣ di tmura niḍen.

Acuɣer tiririt ilifeẓ ɣef tezwawt ?

Llan waṭas deg-neɣ qqaren, aneft i medden ad mmeslayen, ad arun, ad cnun s wayen bɣan. Am akken nettbin-d nekni s yad/tid i yettazzalen ɣef tmaziɣt d wid n zik-nni ur nebɣi ara a nẓer, akud iteddu ɣer sdat, yettbeddil aṭtas n tlufa di yal timetti. Nettbin-asen-d am akken nettarra ilifeẓ, n tezzi kan ɣef taluft-a n tmaziɣt.

D acu i yezmer ad sen-yini yiwen? A ten-a kra n wawalen kan:

Nekni ur neɣi ara ad temmet tutlayt-nneɣ. Ma yella n rebbex iɣallen am kunwi a t-an kra n wass ad temmet.

Nettazzal i wakken tamusni ad teddu ɣer sdat ula di tmurt-nneɣ. Aṭas deg tarwa n tmurt-nneɣ zemren ad lemden s uɣiwel tutlayt n tyemmat-nsen i wakken ad selken iman-nsen di tmeddurt. Annect-a ur s- zemren ara s taɛrabt neɣ s tefransist.

Nekni, neẓra ula d tutlayt-nneɣ tazwawt tezmer i tmusni, tezmer i tsertit d kra yellan nniḍen.

Nekni nettazzal ɣef tlelli, ɣef yizerfan n umdan di ddunit akk. Tira n tutlayt n tyemmat n yiwen/yiwet d azref n umdan.

Nettazzal ɣef tutlayt-nneɣ acku neẓra tutlayin niḍen ur ifent ara tutlayt-nneɣ.

Nettazzal ad tedder tutlayt-nneɣ am nettat am tutlayin niḍen, acku neẓra tutlayt-nneɣ tecbeḥ ɣur-neɣ am wakken I cebḥent tutlayin niḍen ɣer yimawlan-nsent.

Tutlayt-nneɣ nessaram ad tesɛu amḍiq-is gar tutlayin n iɣerfan niḍen.

Awal aneggaru ɣef taluft-a n tutlayin i yellan di tmurt-nneɣ

Ass-a di tmurt-nneɣ yezmer ad yini yiwen, tafransit am wakken nerra-tt i tmusni d zzux, taɛrabt nerra-tt i tẓallit d lmut, tazwawt nerra-tt i ccna d ccdeḥ.

Annect-a ur yessefk ara ad yeqqim akka. Yessefk kra n wass, tamazi
ɣt tazwawt ad tili d tutlayt n kra yellan: tamusni, tawuri, zzhu d lmut. Ass-nni nezmer ad nini ɣur-neɣ tutlayt am tutlayin niḍen.

Akli Kebaili, Dr di tussniwin tisertanin , (Frankfurt am Main/Lalman)

mercredi 21 mai 2008

Talγiwin n uselmed n warrac imeẓyanen ineṣliyen d lğrima mgal n talsa ?




http://daccessdds.un.org/doc/UNDOC/GEN/N08/235/55/PDF/N0823555.pdf?OpenElement


dimanche 18 mai 2008

Tiliwa



Lebni n taddart Tiliwa, yecba lebni n tugett n tudrin n tmurt Leqbayel. Ggten deg-s yedciren. Yebḍa-tt yiwen ubrid meqqer ɣef sin yeḥricen : lḥara ufella d lḥara wadda. Iberdan d-ineṭḍen ɣer ubrid-a ameqqran icergen taddart, ɛesren, cban tiregwa. Ladɣa ma mlalen-d sin yeɣyal ad ḥeslen, ɣef yidra wakka, mi d-yehwa neɣ mi d-yuli yiwen send a d-yekcem deg tezniqt ad isikked ma ulac yakan win d-yuɣen abrid. Tebna ɣef yicifer wedrar. Ma yeɣli uɣerbal, ɣas ttu-t. Imezdaɣ n taddart qqaren tamacahutt n « tɣerbalt n tteryel » sya i d-tuɣ aẓar. Ɣer tewwura n taddart, anda iḥebbes ubrid n tkerrusin, yella yiwen ubraḥ sawalen-as Tagudiṭ, din i ttqessiren irgazen n taddart, amḍiq n tɣimit yebna s teblaḍin useffaḥ, deg unebdu telha tɣimit fell-asent ma deg tegrest mačči d ayen tzemreḍ a tennaleḍ s tesmeḍ. Lebni yexxamen yemsawa, ma tefkiḍ asekkud d aqibal, anagar ssemɛa n lǧameɛ ara twaliḍ yufrar-d. Taddart teɣna s waman, ladɣa syin i s-d-yekka yisem. Tesɛa xemsa tliwa, tlata d aman d-yeffɣen seg lɛinser bnan-asen din yakan tiliwa, ma d snat sekren-asent tiɣanimin akken a d-siwḍen aman ɣer taddart. Yiwet tella-d berra i taddart tesleḥ ula i yimsebriden, isem-is Mumada, alamma d lɛacra n ssbeḥ d amḍiq n tullas din i ttsebbinent lqecc, deg unebdu deg yiḍ din i ttsehhiren yergazen. Tala tis-snat Timecmacin, teqreb taddart, truḥ a teqqar yerna tedrem. Tis-tlata tella deg lḥara wadda, ɣer yidis amadday berra i taddart, acḥal d amsebrid yesgunfan din i tili d tesmeḍ ddaw yisekla usefsaf d usčewčew yefrax d ssut waman yettcercuren. Lǧameɛ iɛelleq ɣef yimezdaɣ yezgan deg lḥara wadda, imeqrane n taddart mi wwḍen ɣer din yettali-ten nnefs. Mi leḥqen ɣer tgudiṭ, ufan Dda Ḥaman yettraǧu deg-sen. Msalamen. Ynced-iten ɣer uxxam-is ad ččen imekli. Yezwar Ḥaman d Lḥaǧ Muḥend, Lḥaǧ Belqasem d Meẓyan ḍefren-d ɣer deffir. Mi wwḍen ɣer tewwurt uxxam, Ḥaman yeskeḥkeḥ, akken ad ixebber at uxxam ddan-d yid-s inebgawen. Dehmen amnar n ufrag d-tesefreg tɣalaṭ yebnan s udɣaɣ azal lmitra ɣef lqaɛa. Tawwurt n ufrag ɣur-s snat n deffat. Rriḥa n ugudi d tmes yiɣes uzemmur gelden deg uzwu. Kecmen axxam, uɣen iɣimi ɣef ugertil. Tawwurt n uxxam daɣen tesɛa snat n deffat, yiwet teldi dima, ma d tayeḍ, iseḥbas uzekrun, tleddi m’ara d-yeffeɣ neɣ yekcem lmal ameqran. Ɣer tama tayeffust anda yella udaynin isulles, srugmutent-d syin tsita. Nnig-s tezga tkana. Gar umnar d tɣerɣert tella tkeddant, ɣer lḥiḍ azelmaḍ yella ṭṭaq. Deg tesga, yeɣza ukanun ideg yessaɣ yirrij. Seg lḥiḍ ɣer wayeḍ a twalaḍ tikwatin ideg rsan leqcuc fsusen. Ma d lmedwed yefreq gar tɣerɣert d udaynin, ires fell-as ukufi, ddaw-as fren yiqeccucen d yigerwajen n tnawalt. Gar takana d lmedwed tella teṭwiqt ansa sejbayen i lmal. Ɣer ujgu alemmas iɛelleq yiwen yiziker ɣur-s i teqqnen akka dduḥ neɣ tafeqluct mi sendan ayefki. Deffir tewwurt iban-d yiwen yigig uɣur tɛelleq yiwet tzaɛluqt waman. Mi yujed wučči, seqrebben-d at uxxam deg tewwurt, Ḥaman yezdi lqedd yeffeɣ. Kra teswiɛt ata yuɣal-d yeṭṭef-d gar yifassen-is yiwen n lmetred yeččur s ufḍir uqessul. Mi kfan učči yedden ccix. Kkren, rran ɣer lǧameɛ. Ma d Meẓyan, yuder ɣer tḥanutt n Wakli ad iqesser kra yid-s. Deg taddart llant snat tḥuna. Yiwet n Wakli, tayeḍ n Lunis. Akli yeḥmel ad imeslay d Meẓyan ; iḥekku-yas-d akk leɣbayen-is. Mi d-yewweḍ ɣer tḥanutt yufa Akli yettraǧu deg-s : – Mreḥba yes-k ɣer taddart a Meẓyan. Amek tettiliḍ ? – Labas ay Akli. I kečč, amek yella urwiḥ ? – Nettawi nettarra, a Meẓyan. – Ugaɣ, telliḍ tettraǧuḍ deg-i. d timeẓriwt i yi-d-teẓriḍ ? – Wama ! Labud ẓriɣ anwa yulin anwa yudren, anwa d-yuɣen kra ɣer Lunis, anwa yugin ad yerr ɣur-s… – I kečč, anda wwḍen lecɣal n tḥanutt-ik ? – Seg lɛuj ɣer wayeḍ, a Meẓyan. Werǧin umneɣ kra wass ad tsub, ad rebḥeɣ. – Ala ay Akli, ur qqar akka. Akli yejbed deg ufus Meẓyan, isekcem-it ɣer tḥanutt. Yenna-yas : – A k-d-fkeɣ a tsuḍ lkas limunad ? – Awi-d lkas n limunade. Akli yeddem-d yiwet tejjajt seg tkajiṭ yekkes-as tadimt, yesmar-d lkas i Meẓyan. Akken ulac lqahwa deg taddart, Akli yeznuzu limunad s lkas. – Mi k-nniɣ labud aɣilifd isurdiyen. Ini i yemma-k a k-d-terḍel ! – Iiih, yuksan wul-ik. Mi tt-sutreɣ, a yi-d-tini : « kečč tseḥḥaḍ, tzemreḍ a txedmeḍ, i yettɣiḍen d gma-k, d ameɛlal. Deg uqerruy n yemma, lecɣal fran : teǧǧa-yaɣ-d deg sin, yiwen tsemma-yas Akli wayeḍ Arezqi. Arezqi yettwarzeq sɣur Rebbi ; ma d Akli ilaq i uhember. – Ilaq a tferḥeḍ ay Akli, ulac aṭas i ikesben tazmert tesɛiḍ. – Akka a Meẓyan, ḥemleɣ m’ara tettmeslayeḍ ; twezneḍ lehḍur. Maɛna nettidir tura tallit anda awal fiḥel tiḥerci ur d-yettawi. – Ilaq a tkesbeḍ nniya y Akli. Rrbeḥ yettruḥ yettuɣal. – Rrbeḥ yessen anwa iɛennu a Meẓyan. Meẓyan yefhem ɣef wanwa i yebɣa Aklia d-imeslay : – Ahat d Lunis i k-iceɣben ? – Netta, wama yella ḥed nniḍen ? I s-d-yerra awal s zzɛaf. – Acu txidas i k-yexdem daɣen ? Yeffeɣ-d deffir ukuntwar, yeṭɣar-d ɣer Meẓyan. Yebda-d amelay : – Tura a k-d-ḥkuɣ. Xedmeɣ akken yi-twessaḍ tikkelt-a yezrin : mi d-tewweḍ tagnit n Lmulud neɣ d Lɛid, a d-heyyiɣ sswaleḥ ilaqen. Ladɣa walaɣ yelḥeq-d Lmulud, zwareɣ uɣeɣ-d lḥenni. Mi d-wwḍeɣ serḥeɣ-as s 15 mya i lkas. Ugin akk ad aɣen. Lunis, mi yesla iceyyeɛ-d mmi-s yuɣ yiwen lkas. Tameddit-nni yusa-d yenna-yi-d : « Awi-d a d-aɣeɣ ticekkarin i tlata. » Nekk ladɣa ugdeɣ a yi-d-yeqqim, nniɣ-as : « A k-t-id-rreɣ. » Meẓyan iruǧa a d-ikemmel ɣef ssuma. Yugi. Yesteqsa-t : – S wacḥal i temsufaɣem ? – 17 mya. I s-d-yenna Akli s tazzla. – Yeqbel ? – Yeqbel fiḥel awal. Ur yesɛi lxetyar. – Atan trebḥeḍ nnig wayen tesarmeḍ. – A tawaɣit tura ak-tt-id-iniɣ. – Amek ? – Netta yeznez lḥenni s 25 mya. Kkiɣ-d s tḥanutt-is ad walaɣ ma yettnuz. Ufiɣ arrac ɣer tewwurt tḥanutt-is snin am uweṭṭuf. Qrib ad yekker udubbiz. Yerḥa-yi, yerḥa-yi ! – Ulac fell-as ay Akli. Kečč tzenzeḍ s ujemmal, tbaɛdeḍ i ttsadiɛ uqerruy. Yerna tezenzeḍ-t nnig ssuma iɣef tebniḍ. Dayen kan. – I lɛid tameqqrant, theyyaḍ-d kra ? – Susem kan a Meẓyan. Subbeɣ ɣer ssuq n Tezmalt, ččureɣ-d tacekkart yiqeccucen n turart. Mi d-wwḍeɣ ɣer ṭurna, rseɣ-d seg utaksi, ddmeɣ-d tacekkart, mi d-wwdeɣ ɣer tḥanutt tacekkart-nni ufiɣ-tt teččur d akrembiḍ, ziɣen mačči d agla-w i d-ddmeɣ. Ayen i yi-yexdem Lunis am wakken drus armi d-terna daɛwessu yecban ta. Leɛtab d lexsara lfayda ulac. Meẓyan yecmumeḥ s twaffra. Isuter deg Wakli a s-yesmeḥ. Yerra ɣer Muḥend u-Belqasem ad seftin awal akken ɣer umussu adelsan d usertay. Mi kfan taẓẓalit, lḥaǧ Belqasem d lḥaǧ Muḥend, fran lecɣal d at taddart din deg lǧameɛ.

Ukkis si Tiγersi, ungal amaynut n Muḥand Ait-Ighil i d-yeffγen deg useggas 2008



Yemma


Yemma tedda
ḥafi
Tekna f uzemmur
Tgez
ẓem tiẓgi
I
γelli-yas wemzur
Talwit ur tt-tufi
Tidi tettce
ṛuṛr
Tferfer-as tem
zi
Tessaram amur

Tifexsa g
ḍaṛren
Tte
ṛdiqent i usemmiḍ
I
ẓri-s di lemḥan
Wer ğin ur t-tesfi
ḍ
Mi-d telli allen
Am waggur deg yi
ḍ
Yemma xas tertem
Yiwen ur tt-yerki
ḍ

Yemma am tfiγert
Iddarayeen uruz
Mi-s te
γli tezmert
A s
εallqen leḥruz
Ad-d teffe
γ di taddart
Ur d-teskan tellu
ẓ
Yemma am tzerzert
Mmi-s mi tetthuzz

Sakde
γ di yemma
Tergagi-d tasa-w
Lqed-is ikna
T
ḥennc-ed γer tama-w
Ass nemwala
Tures iyi-d arraw
Sennde
γ tanafa
Teld-iyi-d a
ε
law


Amar Mezdad ( Wakli) : tafunast igujilen

ASEFRU N TALUFT

Yusa-d γur-neγ

yewwi-d yid-es tikkerkas

udem-is d awraγ

d tidet yekka-d si tillas


Yurew-ed sin n wawalen

yefka yefka-yaγ-ten-id d tarzeft

d uqbiren d iṛẓaganen ?

ma ad ak-ed-yefk waṛez tamment

Tura cwiṭ­ akk-a a-n-yezger γur-wen
i-wakken ad te
ẓrem d acu-t
azaglu-ines d idmimen
i
ẓri-nnwen a-t-tezdeγ taluft

D netta i-wumi qqaren
azrem bu-7 tsuqqas
igen deg wegbrid yedhen
agamme
ḍ-in d ameqyas

Ma d imeṭtawen yeḥman
anida llan ad awen-ten-in-yawi

tilawin akk d imawlan

ad ddarin tiziri


Aεmar Mezdad

Isefra n tatut


Ukkis si tesγunt Ayamu uṭṭun n magu 2000
http://ayamun.ifrance.com/IndexGeneral.htm


vendredi 16 mai 2008

Ccix Muhand u Lhusin : Lewliyya refden asefru


Lewliyya refden asefru
S nnu
ṛ i gezwar ticci
Leεqel am ugaymru
Kulyum netta d awe
ḥci
Azagur yugad εerru
Aεebbu
ḍ ibγa lmeεci
Win yu
ḍnen ard as-arun
Adi
ḥlu lqelb amγecci
Akken Irad ad i
ḍṛu
Yak Γur-es yeshel kulci
Lewqam i
ṣweb am saru
Nniyya teγleb ti
ḥḥerc







Awway (ṛṛabul) γef Tabruṭunt


Wagi d awway(1)(ṛṛabul) wis sin γef tutlayt Tabruṭunt . Yelha ma neγrat akken a nissin amek xeddmen, amek kkaten yegduden nniḍen i wakken ad ḥyun tutlayt-nsen, neγ iwakken ad as-sğehden ifadden.


http://www.ofis-bzh.org/upload/Rapport%20Observatoire%202007.pdf

ẓer dagi amkan n internet n Ofis ar brezhoneg :

http://www.ofis-bzh.org/fr/langue_bretonne/index.php

(1)Awway : d awalnut i d-kkseγ seg umawal n Tamziγt tatrart i d-yeffγen deg useggas 2004 s γur HCA. Yura-t Habib Allah Mansouri. Deg umawal-ayyi, ameskar d timerna i d-yerna kra iwelnuten γer umawal-nni n Dda Lmulud d terbaεt-is.

Awalnut awway dayyi anamek-ines s tefransit , rapport.
Isnulfad-id k. Oulamra d A. Rabehi.

Ur t-cqan medden

Ur t-cqan medden ma nnan

neɣ wi yebɣan ad yesseglef

di temẓi-ines yezraɛ urfan

ma d ul yezga d imcennef

di tmurt iɛebbden ɛeryan

d amɣar icab iwellef

Nnan-as tirẓaganin

mi ur as-d-ufin abrid i wammus

rregmat i d-yettsiffin

ɣellint-d qqaren drus

ussan-nni i d-izerrin

d amdan i ireffden yesrus

Isenni deg wawalen

yal ameslay d asurif

azmumeg deg icenfiren

iles-ines mi d-yesḥissif

di tmurt-a idderwicen

i yas-d-ugmen d aɣilif

Nedda amecwar yid-s

isḥeḥer-aneɣ di tikli

d ifeg n iferelles

ger wass-a d yiḍelli

ziɣ d adal i ɣ-itekkes

nekkni i-wumi terreẓ tmuɣli

Mi s-nesla s lexbar amcum

yeqqim yimi d ameltax

d iɣeblan i ɣ-d-rennun

neḍmaɛ ahat d akellex

deg wakal mi t-tteẓzun

aQbayli yemḍi yefsex

Allaɣ d ameẓyan maḍi

ɣas agerbuz yebda ikennu

afus yezga d acali

deg tamaziɣt i yeţţaru

yeǧǧa-yaɣ deg yir tizi

neţţa yennumen d usalu

Ɣur-neɣ s igujilen deg yiles

ulac amedya am neţţa

mi ɣ-teɛreq nerra ɣur-es

yeţţakk-d kra n tikta

tura aql-aɣ nessulles

yeṭtef-aɣ waḍu di ssixṭa.

Ɛ.Mezdad 28/04/89


http://ayamun.ifrance.com/IndexGeneral.htm